* O campamento romano da Cortiña dos Mouros

O Campo do Circo ou Cortiña dos Mouros atópase na serra dos Ancares, a cabalo entre as parroquias de Balboa (O Bierzo) e Vilarello (Cervantes). A parte máis elevada do monte, situada a 1.294 metros de altitude, presenta unha morfoloxía practicamente achairada, cun bo dominio visual sobre as cabeceiras dos ríos Navia e Balboa, actuando como divisorio de augas.

No ano 1998, Mañanes Pérez é o primeiro en situar aquí un posible asentamento, indicando a existencia dun muro, se ben non se comprobou sobre o terreo. O propio topónimo, O Circo (latín circus), que en principio denunciaría un terreo de forma circular ou semicircular nun monte, tamén podería facer alusión (ademais de a un círculo lítico prehistórico) a un circo romano pola súa forma alongada. No ano 2000, a empresa Terra Arqueos redactou unha ficha para a Carta Arqueolóxica de Balboa designándoo como "lugar de habitación indeterminado" pero consierándoo como un antigo asentamento que podería estar relacionado coas mámoas dos Forniños (Vidal Encinas, 2015). En efecto, ao sur deste posible xacemento, distante uns 550 metros, nunha paraxe de monte baixo pertencente ao Bierzo, documéntanse tres túmulos do Neolítico (o Inventario de Patrimonio da Xunta de Galicia ubica a mámoa número 1, erradamente, en territorio galego). Recentemente, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos outras dúas mámoas ao norte, xa en terras do concello de Cervantes, a uns 150 metros do asentamento.

 

Aínda que os restos sobre a superficie apenas son perceptibles, a utilización das novas tecnoloxías (fotografías aéreas, LIDAR, etc.) evidencian a existencia dun posible campamento de cronoloxía altoimperial romana. Tomando como referencia as fotos aéreas históricas, o recinto, de forma tirando a trapezoidal, tería unhas 4 hectáreas. Na actualidade só se aprecia de forma case imperceptible, debido á mesta vexetación, un parapeito ou cerco en ángulo recto (uns 160 x 85 metros) na parte do Bierzo; no lado galego as repoboacións forestais e a apertura de cortalumes e camiños arrasáronno na súa totalidade.

 

Este campamento da Cortiña dos Mouros, xunto co da Serra da Casiña, en Valverde (Balboa), gardan certa relación co trazado da vía XIX do Itinerario de Antonino a través do porto do Portelo ou cos pasos naturais existentes con anterioridade á calzada romana (Menéndez Blanco et al., 2015), en cuxas proximidades se localiza a aldea do Comeal (ou Cumial) onde se documentou un agger da vía. Entre ambos os dous campamentos hai pouco máis de seis quilómetros. Por outra parte, no extremo occidental, a uns vinte quilómetros do Campo do Circo, descubríronse no ano 2010 os campamentos romanos da Recacha (Navia de Suarna) e a Granda das Xarras (Ibias, Asturias-Candín, León) que dominaban os pasos de montaña que unen os Ancares e Ibias. Sen esquecermos do da Huerga de Frades, en Villazala.

 

As características destes sitios arqueolóxicos indican que se trata duns castra aestiva de cronoloxía altoimperial romana, uns campamentos temporais construídos polo exército romano no decurso das campañas militares durante as Guerras Astur-Cántabras (29-19 a.C.). Estas construccións actuaban como base de operacións onde se acuartelaban as tropas, onde se abastecían ás que estaban no frente, lugar de retirada no caso de seren fustrigados polas forzas locais, exploración dunha zona con recursos mineiros (só no concello de Cervantes están documentadas preto de 60 explotacións auríferas), infraestrutura de apoio á construción de camiños, etc.

 

Nos meses de febreiro e marzo de 2017, integrantes do noso colectivo peiteamos a zona removida polas máquinas (cortalumes) e as gabias feitas para a plantación de piñeiros (a parte mellor conservada, a do Bierzo, está cuberta por unha densísima matogueira) na procura dalgúns restos; a busca resultou infrutuosa, se ben é certo que neste tipo de asentamentos non é doado atopalos.

 

No ano 2011, uns veciños de San Miguel de Vilarello, de avanzada idade, contáronnos que no lugar había tres fornos de pedra para facer o cal que logo se utilizou na construción do castelo de Doiras. Daquí, tamén nos dixeran, os mouros levaban o ouro para agochalo na coñecida como Pena dos Mouros, situada non moi lonxe, preto da aldea de Riamonte de Baixo.

 

Para coñecer a cronoloxía do momento de ocupación do campamento do Campo do Circo (e do resto) é preciso emprender unhas serie de prospeccións e escavacións arqueolóxicas que nos poden amosar o protagonismo que tivo a serra dos Ancares no período de conquista e dominación romana de Galicia, e unha visión distinta das coñecidas como Guerras Astur-Cántabras, denominación que cremos pouco atinada.




* Machados neolíticos e punta de lanza en Baralla

O día 12 de marzo de 2017, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares achegámonos ata a aldea de Mazaílle, en Baralla, para falar con don Guillermo Frey Lamela quen se puxo en contacto con nós para amosarnos unhas pezas de “forma curiosa” que garda na súa casa dende hai moitos anos, tantos que xa estaban en poder, ao menos, dende a época dun seu avó. Nada máis velas axiña as identificamos como dous machados de pedra puída do Neolítico, feito que nos produciu unha enorme alegría, tanto polas pezas en si como por tratarse duns exemplares pouco frecuentes na comarca dos Ancares e na mesma provincia de Lugo. Ata o presente, deste período só tiñamos documentadas nos seis concellos da comarca dúas pezas, unha en Padornelo (Cervantes) e outra en San Martín de Neira de Rei, tamén en Baralla, que demos a coñecer no mes de xuño de 2015.

 

O proceso de elaboración dun instrumento de pedra puída requiría moitas horas de traballo, primeiro había que labrar e lascar a pedra para darlle a forma desexada, continuando logo co puído da superficie frotándoa contra outras rochas. A Idade da Pedra Puída (como tamén se coñece o Neolítico) é un período en que as sociedades nómadas dos cazadores-recolectores se converten en sedentarias, en que practican a agricultura e a gandería, nacendo aquí os primeiros asentamentos estables o que propiciou o traballo da pedra puída, a cerámica e os tecidos. Foi esa técnica utilizada na confección dos instrumentos a que deu nome a este período da prehistoria en que se pasa da pedra lascada á pedra puída.  

Entre os machados puídos distínguense, fundamentalmente, dous tipos. Ao primeiro pertencerían os que presentan unha forma tirando a cuadrangular e de grande espesor. Ao segundo os que presentan unha forma xeralmente trapezoidal ou tendente a triangular, maior anchura e menor espesor, cunha sección transversal rectangular ou oval. 

 

O señor Guillermo descoñece en que sitio da aldea foron atopados, se ben cremos que é probable que proveñan da necrópole megalítica coñecida como O Queimado, a uns 600 metros de Mazaílle, onde están documentadas cinco mámoas, lugar onde a súa familia sempre traballou a terra.

O primeiro machado, de sección tirando a cuadrangular, ao que lle falta unha parte, mide 9 cm de longo, 5 cm de ancho na parte central, 4 cm na parte superior, e 5,5 cm no fío lixeiramente curvado; ten un espesor máximo de 2,5 cm e o seu peso é de 250 gramos. 

O segundo machado é de sección triangular, mide 15 cm de longo, 4,5 cm de ancho na parte central, e 4 cm no fío lixeiramente curvado; na parte superior, en punta, presenta un burato que se utilizaría para suxeitar un mango de madeira; ten un espesor máximo de 1 cm e un peso de 240 gramos. 

Ambos os dous machados están moi ben puídos. Entre todos os obxectos do Neolítico, os machados deben ser incluídos no horizonte máis antigo, período que abrangue, aproximadamente, dende o 6.000 a.C. ao 2.800 a.C. É dicir, o machado atopado en Baralla pode ter unha antigüidade de entre 6.000 e 7.000 anos. 

Polas pequenas dimensións das pezas e a boa factura, cremos que, máis que ser utilizadas para realizar algún traballo, deberon formar parte do enxoval funerario que se enterraría xunto co morto, quizais para amosar o seu status social. As pezas semellan que están realizadas nunha rocha de orixe metamórfica que non existe na zona, polo que chegarían ao lugar debido a un intercambio ou troco con outros pobos. 

Segundo os datos que manexamos, na provincia de Lugo atopáronse machados neolíticos nos concellos de Begonte, Castro de Rei, Cospeito, Guntín de Pallares, Lugo, Meira, Monterroso, Outeiro de Rei, Pantón, Vilalba e Xermade, exemplares que podemos ver nos museos do castro de Viladonga, Lugo e Vilalba.

 

Pero a cousa non quedou aí. Hai uns 50 anos, o señor Guillermo, cando andaba coas vacas nun castro que hai en Mazaílle, coñecido como das Croas, atopou varios anacos cerámicos e unha peza de singular importancia. Trátase dunha punta de lanza de bronce. De pequenas dimensións e partida na punta, mide 10 cm de longo, 3 cm de ancho máximo, e ten un peso de 125 gramos. Presenta forma romboidal, cunha perforación circular na base onde se introduciría o mango.

O castro onde apareceu a lanza atópase a 800 metros de altitude sobre o nivel do mar. Situado nun outeiro dominante, presenta forma ovalada, defendido en todo o seu perímetro por unha muralla de terra e pedras e foxo. Hai tempo contáronnos que un home descubrira unha especie de “cuña” de ouro que vendeu en Lugo.  

Pola tipoloxía da punta de lanza, e a falta dun estudo máis pormenorizado, cremos que pode datarse no Bronce Final, cunha antigüidade mínima de 700-800 anos antes de Cristo. Por referencias recollidas noutras ocasións, tamén apareceron muíños circulares de man, algunha peza de ferro, anacos cerámicos e tégula, feito que podería levar a pensar nunha longa ocupación do sitio, como pouco dende o 800 a.C. ao século I d.C., se ben isto non deixa de ser, polo de agora, unha hipótese xa que a aparición dun só obxecto da Idade do Bronce no castro puído deberse a outros factores.  Hai algúns anos, os do noso colectivo documentamos parte dunha construción circular e unha construción cadrada coas esquinas redondeadas.

* Máis mámoas en Cervantes

Localizadas por integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares o día 28 de xaneiro de 2017. Sitúanse a 1.280 metros de altitude, entre as aldeas de Porcís, na parroquia de Noceda, e O Portelo, na parroquia de Vilarello, no monte coñecido como Golada do Campo do Circo. Trátase de dúas mámoas de 19 e 15 metros de diámetro, e unha altura de 1,30 e 1,05 metros, respectivamente. Ambas presentan cráter de violación. Atópanse a uns 500 metros das mámoas dos Forniños, e  a uns 50 metros do límite coa provincia de León.

Segundo os nosos datos, trátase, ata o momento, das mámoas situadas a maior altitude da provincia de Lugo, ocupando o terceiro posto de Galicia, despois das mámoas do Marco Cavado e do Sistil Branco, entre os concellos ourensáns de Chandrexa de Queixa e Manzaneda, situadas a uns 1.700 metros de altitude.

 

* Un novo castro en Baralla

Localizado polo Colectivo Patrimonio dos Ancares o día 8 de xaneiro de 2017. 

Castro situado nun outeiro a 508 metros de altitude, no lugar coñecido como A Carballeira, entre a estrada LU-P-0503 que vai dende a capital municipal á parroquia de Aranza, o río Neira e o rego de Abredo.

De forma tirando a ovalada, ten unhas medidas aproximadas de 110 metros no eixo norleste-suroeste e 75 metros no eixo noroeste-sureste. Estaba defendido en todo o seu perímetro polo forte desnivel do terreo, con dous aterrazamentos, agás polo noreste, a parte máis vulnerable, por onde tería a entrada, que estaba protexido por un profundo foxo. Dentro do recinto, na parte noroeste, obsérvase unha pequena croa duns 30 por 40 metros arrodeada por unha pequena muralla de terra e pedras e o foxo citado máis arriba.

Na actualidade, a maior parte do castro utilízase para pasto. Na croa, cuberta pola maleza, hai carballos plantados. Ao longo dos anos sufriu diversas alteracións. Polo medio do castro fixeron un camiño que o atravesa case na súa totalidade, e outro camiño bordéao polas caras norte e oeste; este último alterou de forma significativa as defensas. Polo suroeste sufriu unha importante transformación cando habilitaron esta parte para os labores agrícolas. O foxo tamén foi utilizado en época moderna para a extracción de pedra. Na parte norte vese unha casa de pedra en ruínas e cuberta na actualidade pola maleza. O castro tamén está atravesado por unha liña de media tensión.

Mantiña unha boa comunicación visual cos castros de Pousada e Ferreiros.

O achado foi comunicado ao Servizo do Patrimonio Cultural e ao Concello de Baralla.

* Un castelo roqueiro en Cervantes

Ligazón a outro noso blogue sobre a localización no mes de decembro de 2016, polo Colectivo Patrimonio dos Ancares, dunha torre ou atalaia no monte coñecido como O Teso do Castelo, en Airoá (Cervantes), a 1.300 metros en liña recta do castelo de Doiras.
 

* Novos petroglifos en Moreira (Cervantes)

O día 18 de outubro de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos uns novos petroglifos no concello de Cervantes. Foi no Penedo Grande, un monte situado a 1.164 metros de altitude sobre o nivel do mar, pertencente á aldea de Moreira, na parroquia de Donís.

Trátase de catro penas sobre as que se distribúen nove pías e coviñas de factura claramente artificial, cunhas medidas que van dende os 16 aos 7 centímetros de diámetro e unha profundidade que oscila entre os 6 e 2 centímetros.

Coma no resto dos petroglifos localizados no municipio de Cervantes, estes do Penedo Grande caracterízanse tamén por atoparse preto de lugares adicados dende tempos inmemoriais ao cultivo e ao pastoreo, e preto de centenarios camiños. Todas as estacións descubertas tamén posúen a singularidade de ser os que están situados a maior altitude de Galicia, por riba dos 1.000 metros. 

Os petroglifos continúan a ser os grandes descoñecidos da arqueoloxía galega, tanto é así que ata hoxe en día non existe acordo entre os especialistas sobre a súa función. Na comarca dos Ancares, ata o momento, só atopamos coviñas, motivos que, lamentablemente, apenas mereceron a atención dos investigadores. As coviñas ou cazoletas ancaresas non están asociadas, como acontece noutras partes de Galicia, a outros motivos o que lle confire unha especial importancia, que nos fala dunha sociedade ben definida culturalmente, que insculpían estas coviñas por algo. Para que? Dada a diversidade onde aparecen, temos que pensar que non terían un único significado: recipientes para ofrendas, lugares para recoller a auga que sería utilizada nalgún tipo de ritual, receptáculos para sacrificios, calendarios solares e lunares, símbolos de carácter sexual feminino relacionados coa fertilidade, mapas terrestres e celestes, delimitadores de espazos sagrados ou lugares máxicos, etc. Malia o anterior, ao tratarse dunha arte simbólica, son para nós, en principio e como acontece co resto das representacións, de natureza inintelixible e co único que xogamos son con hipóteses xa que este sistema de comunicación desapareceu xunto coas persoas que os xeraron, incluso cabe a posibilidade de que o seu significado só sería comprensible a determinados membros daquela sociedade. Canto á súa adscrición cronolóxica e cultural, abranguería, cando menos, dende o Neolítico ata a Idade Media. No que respecta a estas gravuras do Penedo Grande, e tomando como referencia outras de similares características esparexidas ao longo de Galicia e da propia comarca, cremos que hai que encadralas nalgún momento da Idade do Bronce, hai uns 4.000 anos.

Ata o presente, na comarca dos Ancares levamos documentadas, con esta, catorce estacións con petroglifos, doce no Concello de Cervantes

Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Cervantes.

A localización deste grupo de petroglifos foi grazas á información achegada por David Mourelo.